Cytat #30 – Druga strona nieistniejącego lustra (Jiří Marek „I nastał Wiek Błogi”)

Do galerii sobowtórów trafił kolejny podwojony bohater literacki. Był już Goladkin, był Tertulian, pora na tajemniczego Aristida z czeskiej powieści o tematyce (anty)utopijnej. Uśmiechał się dobrodusznie przed lustrem, mrugał do siebie i w duchu powtarzał: Jesteś na najlepszej drodze, by stać się kimś znacznym. Podejrzewam wręcz, że wkrótce ujrzę twoją twarz w gazetach, ba, może […]

Rodzeństwo (nad)zwyczajne – bliźniaczki Monika i Karolina Bajor

Przyszły na świat jedna po drugiej, zimą, 11 stycznia 1997 roku. Były do siebie bardzo podobne, dlatego rodzice nadali im zupełnie niepodobne imiona, Monika i Karolina. Dwadzieścia lat później zobaczyłam w sieci ich zdjęcia. Byłam zahipnotyzowana.  Fotografie inne niż te, których widziałam dotąd tysiące. Być może starannie zaaranżowane, pomyślałam, ale kryje się w nich prostota, […]

Cytat #29 – Krwawy koszmar Heidi Hawthorne (Rob Zombie „Panowie Salem”)

W pobliżu drzwi prowadzących do sypialni dostrzegła śliską plamę krwi, jakby coś tam umarło. Przekroczyła ją bosymi stopami, uważając, żeby się nie poślizgnąć, po czym weszła do środka. Na łóżku zauważyła jakiś kształt. Zawołała psa po imieniu, ale nie otrzymała żadnej odpowiedzi. Podeszła powoli do łóżka. Starała się dojrzeć, co tam leży, ale to coś […]

Cytat #28 – Kazirodczy związek bliźniąt Danielle i Guillaume’a (Gilbert Adair „Marzyciele”)

Danielle i Guillaume wypatrzyli kuriozalny tandem, przechadzający się między fontannami, dwóch niewidomych albinosów, trzydziestoparoletnich braci, identycznie ubranych jednojajowych bliźniaków z białymi laskami w rękach, którymi postukiwali razem rytmicznie, lewo, prawo, lewo, prawo, jak perfekcyjnie wyszkoleni gwardziści (…) Podobieństwo bliźniaków było rzeczywiście niesamowite. Guillaume wyglądał tak, jak gdyby wpatrywał się we własne odbicie w gabinecie zręcznie […]

Folie à deux bliźniaczek Zofii i Ludwiki Woźnickich (Mariusz Szczygieł „Nie ma”)

Mariusz Szczygieł poświęca jeden z rozdziałów swojej najnowszej książki Zofii i Ludwice Woźnickim. Nieżyjącym już tłumaczkom i pisarkom. Popularnym pół wieku temu autorkom literatury dziecięcej. Ocalałym z Holocaustu spolonizowanym Żydówkom. Bliźniaczkom. Samobójczyniom. Reporter rozmawia z osobami z otoczenia Woźnickich, studiuje korespondencję sióstr. Stara się poskładać ze strzępów informacji historię bliźniaczek, które były całkowicie od siebie […]

Od Lauryn Hill do Rihanny. Wideoklipy, w których roi się od sobowtórów

Klipów muzycznych z sobowtórami, podobnie jak filmów pełnometrażowych, są setki. Nośna metafora. Nie sposób wymienić wszystkich. Dziś przypominam pięć starszych i współcześniejszych kawałków muzycznych. W ich klipach pojawiają się bliźnięta i doppelgangery. Może to pierwsza z cyklu odsłon. Kto wie. * Ten kawałek ma już swoje lata. Zasłuchiwałam się w nim jeszcze w gimnazjum, a […]

Cytat #27 – Brat bliźniak Elvisa i malarstwo Hoppera (Craig Ferguson „Rodzinny interes”)

Rodzinny interes to jedno z opowiadań z antologii W świetle i w mroku, inspirowanej malarstwem Edwarda Hoppera. Ten konkretny tekst wyrósł z obrazu Kościół w South Truro. Opowieść autorstwa Craiga Fergusona to minitraktat na temat (nie)wiary i życia po śmierci. Jego bohater, owdowiały pastor po siedemdziesiątce, dowiaduje się, że ma raka i nie zostało mu […]

Cytat #26 – Arktyczna wariacja na temat baśni o Jasiu i Małgosi (Michel Faber „Bliźnięta Fahrenheit”)

Na lodowym zenicie świata, daleko od innych dzieci, Tainto’lilith i Marko’kain uważali swoje życie za cudowne (…) Nikt nie odnotował urodzenia bliźniąt (…) W rzeczywistości istnienie Tainto’lilith i Marko’kaina  utrzymywane było w tajemnicy (…) Una urodziła w domu i sama kierowała swoim porodem. Zachowując  stoicki spokój w obliczu podwójnego rezultatu, Boris wykonał drugie łóżeczko identyczne jak […]

Cytat #25 – Sobowtór eks-żony (Roland Topor „Historia Suwaka” i „Bal na ugorze”)

Po śmierci żony, facet, o którym panu opowiem, Suwak, kompletnie zbzikował. Najpierw zachowywał się tak, jakby ona jeszcze żyła: a to drugie nakrycie na stole, a to jej kosmetyki w łazience, a to lokówki na stoliku nocnym. Wielokrotnie wyświetlał sobie filmy ze wspólnie spędzonych wakacji, komentując je tak, jakby ona siedziała obok niego. Chodził spać […]

Cytat #24 – Śmierć sobowtóra (Roland Topor „Trup w moim łóżku”)

Rankiem 8 maja 1968 roku nie usłyszałem budzika. Koło południa z trudem wynurzam się na powierzchnię w poczuciu bliskiej katastrofy. Mam zesztywniały kark, bezwładne członki, klatkę piersiową przywaloną ogromnym ciężarem. Język dzieli mi długa strużka goryczy i pali w gardle jak kwas.  Zaglądam pod prześcieradło i znajduję trupa. Całe łóżko zajmują zwłoki niskiego, lecz korpulentnego […]

Cytat #23 – Przecież znam siebie… (Roland Topor „Kim jest Roland Topor?”)

Kim jest Roland Topor? Odpowiedź na to pytanie jest prawie niemożliwa. Zdania są podzielone, krąży wiele sprzecznych pogłosek. Topora porównać można do Janusa. Urodził się w styczniu i zdaje się mieć dwa oblicza. Gratulują mu odwagi (odmawia latania samolotem), ale znajomi dobrze wiedzą, że jest tchórzem. Odznacza się wyjątkowym egoizmem, który równoważy bezgraniczna wspaniałomyślność (wciąż […]

Prawie jak bliźnięta… Lustrzane odbicia i doppelgangery u Paula Austera („Szklane miasto”, „Duchy”, „Zamknięty pokój” z tomu opowiadań „Trylogia nowojorska”)

Po przeczytaniu czterech utworów Paula Austera – obszernej powieści i trzech opowiadań – stwierdzam z pełnym przekonaniem, amerykański pisarz uwielbia sobowtóry. Ich symbolikę, wieloznaczność, niesamowitość i tajemniczość. Przytaczam tu tylko kilka fragmentów prozy Austera z sobowtórami w tle (na tych dwustu siedemdziesięciu stronach sobowtórowości jest znacznie więcej) i zachęcam do lektury całej Trylogii nowojorskiej. *** U […]

Archie Ferguson i Artie Federman – bliźnięta niebliźnięta, bratnie dusze i alternatywne życiorysy (Paul Auster „4321”)

To nie był chwilowy problem, zdał sobie teraz sprawę, to był problem wieczny. Nigdy żadnego rodzeństwa, a ponieważ Ferguson postanowił się z tym nie pogodzić, wypracował własną drogę do wyjścia z impasu, wynajdując sobie wymyślonego brata (…) Swojego nowo narodzonego brata nazwał John (…) Ferguson pilnował się, by przy innych nigdy głośno się do niego […]

Doppelganger w filmie # 12 – Morka, mężczyzna o dwóch twarzach, który zjadł swojego brata bliźniaka („Grający z talerza” reż. Jan Jakub Kolski)

Szanowni państwo, oto specjalnie dla was w żywych obrazach historia nieszczęśnika, który zjadł swojego brata. Tak, tak. Zjadł swojego brata. Bliźniaka (…)  [teatralnie, cyrkowo, z przejęciem] Historia potwora bratożercy. Brat zjada brata. Silniejszy bliźniak zjada słabszego. Musiał to zrobić, żeby przeżyć. Biedna matka nie dała rady wykarmić podwójnego płodu (…) W ten sposób w jej […]

Cytat #22 – Charles i Camilla Macaulay (Donna Tartt „Tajemna historia”)

Było jeszcze dwoje, chłopak i dziewczyna. Widywałem ich często razem i początkowo brałem za parę, aż pewnego razu przyjrzałem im się z bliska i zdałem sobie sprawę, że muszą być rodzeństwem. Później dowiedziałem się, że są bliźniętami. Byli bardzo do siebie podobni, z ciężkimi ciemnoblond włosami i nieokreślonymi płciowo jasnymi twarzami, pogodnymi i skupionymi jak […]

Doppelganger w fotografii #1 – Ewa Łowżył „Bliźniaczki”

Bliźniaczki, fotografia polskiej artystki i animatorki kultury, Ewy Łowżył. Autorka opisuje pracę słowami: Dwie dziewczynki, bliźniaczki. Ta z prawej z aksamitką ładnie zawiązaną na szyi i nienaganną fryzurą, ta z lewej z rozplątaną kokardą i burzą we włosach. To jak przypowiastka o porządku i chaosie. O odwiecznej walce dobra i zła. Ewa Łowżył | Bliźniaczki | fotografia […]

Cytat #20 – Margaret Lea i jej zmarła bliźniaczka (Diane Setterfield „Trzynasta opowieść)

Dla mnie widzieć to czytać. Zawsze tak było. Poszperałam w dokumentach. Świadectwo ślubu moich rodziców. Ich świadectwa urodzenia. Moje świadectwo urodzenia. Czerwony druk na kremowym papierze. Podpis mojego ojca. Złożyłam je starannie, odłożyłam do innych formularzy, które już przeczytałam, i przeszłam do następnego. Był identyczny. Zdumiało mnie to. Po co mi dwa świadectwa urodzenia? A […]

Cytat #19 – Syn Franza Frosta i jego doppelganger (Olga Tokarczuk „Dom dzienny, dom nocny”)

Nad stawem, za domem był jej mąż z kilkuletnim synkiem. Gdzieś daleko na zachodzie zaczynała się wojna. Wtedy od strony słońca podszedł do kobiety Ktoś. Podniosła głowę i zobaczyła, że to był jej synek. Jednocześnie słyszała głos dziecka zza domu, więc znieruchomiała, stężała ze strachu. „Gdzie jest twój syn, a mój brat? Chciałbym go zobaczyć”, […]

Cytat #18 – Doppelganger Wilkiego Collinsa (Dan Simmons „Drood”)

Pewnej nocy pracowałem w gabinecie – pisząc powieść „Siła przeznaczenia” – kiedy zdałem sobie sprawę, że kilka cali na lewo ode mnie na krześle siedzi mężczyzna. Także pisał. Był moim sobowtórem. A raczej był mną – nosił te same ubrania, trzymał to samo pióro, odwrócił się do mnie z tym samym otępiałym, ale zszokowanym wyrazem […]

Cytat #17 – Giorgio Manganelli „Centuria. Sto krótkich powieści rzek”

Pewien pan, pozbawiony wyobraźni i miłośnik dobrej kuchni, spotkał po raz pierwszy samego siebie na przystanku autobusowym. Rozpoznał się natychmiast i poczuł miłe zdumienie; wiedział, że choć rzadkie, zdarzenia takie są możliwe, więcej, nie są odosobnione. Uznał za właściwe nie okazywać, że się rozpoznał, jako że nigdy ich sobie nie przedstawiono. Po raz drugi spotkał […]

Doppelganger w malarstwie #10 – Sobowtóry Eduardo Lary

Eduardo Lara to współczesny meksykański artysta, zajmujący się malarstwem, grafiką i rzeźbą. Kilkanaście lat temu opuścił rodzinny Meksyk i zamieszkał w Pradze. Jego obrazy były wystawiane w różnych zakątkach świata, także w Polsce. Przed wami część prac z cyklu Doppelgänger. Eduardo Lara Miša and Petra | 2015 | olej na płótnie | 140 x 160 cm Eduardo Lara Martina and […]

Sobowtór w poezji #2 – Alfred de Musset „Noc grudniowa”

Noc grudniowa to jeden z czterech poematów z cyklu Noce Alfreda de Musseta. Wersy francuskiego poety zainspirowały wielu późniejszych twórców. Ich echo znajdziemy w literaturze i kinie. Chociażby w filmie Student z Pragi (1913), opowieści o młodym mężczyźnie, który sprzedał swoje lustrzane odbicie… Istnieje cała siatka powiązań między ekspresjonistycznym filmem Paula Wegenera i Stellana Rye, […]

Cytat #16 – Juan José Millás „Z cienia”

Lucía i Jorge byli bliźniętami dwujajowymi, więc zupełnie do siebie niepodobnymi. Chłopiec urodził się z wadą – brakowało mu palca wskazującego u prawej ręki. Ich dziadek żartował, że to Lucía zjadła bratu palec, kiedy byli w łonie matki. Brat i siostra chowali się w szafie, rozbierali do naga i udawali, że wciąż są płodami w […]

Doppelganger w filmie #11 – „Miasteczko Twin Peaks” i „Ogniu krocz ze mną”

Do powrotu Miasteczka Twin Peaks na ekrany jeszcze tylko kilka dni. To ostatni moment, żeby jeszcze raz obejrzeć dwa poprzednie sezony serialu. Serialu, w którym roi się od sobowtórów i podwojeń. Oprócz kilku bardzo wyrazistych przykładów sobowtórowości, w Miasteczku Twin Peaks jest też wiele zakamuflowanych podwojeń, a nawet potrojeń. Wszędzie lustra i doppelgangery. Bliźniacze podobieństwa, ale też […]

Cytat #15 – James Hogg „Wyznania usprawiedliwionego grzesznika”

Zobaczyłem zbliżającego się ku mnie młodego człowieka o tajemniczej aparycji (…) stanął mi na drodze, tak żem go nie mógł obejść, a co więcej, czułem, że jakaś niewidzialna siła przyciąga mnie do niego niby czary, którym nie mogłem się oprzeć (…) Jakież było moje zdumienie, gdy zobaczyłem, że jest on istotą identyczną ze mną. Odzież […]

Sobowtór, który przeżył swój oryginał (Grzegorz Bogdał „Ty mnie, ja ciebie”)

O tym, że jestem sobowtórem Freddiego Mercury’ego, dowiedziałem się pod koniec lat osiemdziesiątych od niedorozwiniętej Renatki (…) Zanim mnie uświadomiła, nie miałem pojęcia, że Freddie w ogóle istnieje. Ale też wpatrzone w niego miliony fanów nie wiedziały, że gapią się na Kazimierza Bednarza, zamieszkałego w Krakowie, operatora wózków widłowych w państwowym zakładzie produkcji chemii gospodarczej […]

Kopie idealne – Tertulian Maksym Alfons i Daniel Santa-Clara (José Saramago „Podwojenie”)

Nauczyciel historii Tertulian Maksym Alfons i średnio popularny aktor nazwiskiem Daniel Santa-Clara znany lepiej pod pseudonimem António Claro. Dwóch bohaterów Podwojenia, rewolucyjnej współczesnej powieści o rywalizacji sobowtórów. Do rozpoznania dochodzi całkiem przypadkiem. Znudzony życiem pedagog ogląda pożyczoną przez znajomego kasetę wideo. W jednej z trzecioplanowych ról dostrzega… siebie. Tertulian Maksym Alfons wstał z krzesła, klęknął przed […]

Cytat #14 – Bezimienne Bliźniaczki (Zośka Papużanka „On”)

No właśnie, co to znaczy? – spytały Bliźniaczki. Nie równocześnie, o nie, one wiedziały, że być Bliźniaczkami to i tak wystarczająco przegwizdane, trzeba wszystko zrobić, żeby jak najmniej za Bliźniaczki uchodzić, więc się ubierały inaczej, czesały inaczej, jedna miała koński ogon, druga krótkie włosy, nie mówiły równocześnie, nie siedziały razem w ławce, nie oszukiwały przy […]

Cytat #13 – Florabel i Idabel Thompkins (Truman Capote „Inne głosy, inne ściany”)

Wkrótce odgłosy odludzia zagłuszył śpiew dziecięcego duetu (…) Wyglądały niczym zjawy, śpiesząc w poświacie księżyca zachwaszczonym skrajem drogi. Dwie dziewczynki. Jedna poruszała się ze swobodą i gracją, druga szła sprężystym, dziarskim krokiem jak chłopiec (…) Joel patrzył to na jedną, to na drugą  i doszedł do wniosku, że Florabel bardziej  mu się podobała (…) – […]

Doppelganger w malarstwie #9 – autoportrety podwójne Egona Schielego

Egon Schiele (1890-1918), kontrowersyjny austriacki artysta tworzący u schyłku XIX i na początku XX wieku. Swego czasu był oskarżany o propagowanie obsceny i pornografii, został nawet aresztowany i spędził w areszcie trzy tygodnie. Głównym tematem jego prac jest ciało. Najczęściej kobiece, ale nierzadko i męskie. Malował i szkicował niekonwencjonalne akty. Nie brakowało kobiet chętnych, by […]

Doppelganger w filmie #10 – „Mroczna połowa” (1993)

Zaserwowałam sobie wczoraj seans najnudniejszego filmu z motywem sobowtóra/bliźniąt jaki dane mi było dotąd oglądać. Let her out. W założeniu horror z elementami thrillera psychologicznego, w efekcie naiwny i pretensjonalny obraz, z kilkoma makabrycznymi i niesmacznymi scenami. Zero psychologizmu, zero oryginalności, brak nawiązań do złożonej sobowtórowej symboliki. Tak naprawdę nie warto nawet o tym filmie […]

Doppelganger w filmie #9 – „Miasto śmierci” (2008)

Błędne jest powszechne przekonanie, że złowrogi doppelganger wywodzi się z demonologii germańskiej. Doppelganger narodził się wyobraźni niemieckiego pisarza tworzącego pod pseudonimem Jean Paul i z literatury został przeszczepiony na grunt wierzeń ludowych. Silnie zadomowił się w germańskim – ale nie tylko – folklorze jako omen nieszczęścia. Nie tyko Niemcy, ale też Irlandczycy wierzyli, że sobowtór […]

Cytat #12 – Zdjęcie bliźniaczek (Joanna Bator „Wyspa Łza” i „Rok królika”)

To zdjęcie było starsze niż inne wyeksponowane na wystawie i zniszczone przez wieloletnie obcowanie ze światłem. Kiedyś kolorowe, teraz zachowało tylko zielonkawe odcienie, jakby zrobiono je pod wodą. Przedstawiało grupę dzieci w różnym wieku i trzy kobiety ubrane według mody z lat siedemdziesiątych. Moją uwagę zwróciły dwie stojące na samym przedzie kilkuletnie dziewczynki. Były identyczne […]

Doppelganger w filmie #8 – „Dubel” (2009)

Czy Alfred Hitchcock miał sobowtóra? Czy za reżyserem podążał złowieszczy cień? Czy spotkał się w cztery oczy ze swoim doppelgangerem i zdecydował kierować starą jak świat zasadą: Jeśli spotkasz swojego sobowtóra, powinieneś go zabić, albo to on zabije ciebie. Was dwóch to o jednego za dużo? (…) Rdzeniem filmowej opowieści są wyimki z prozy argentyńskiego pisarza […]

Sobowtór w poezji #1 – Tadeusz Nowak „Psalm o nożu w plecach”

Psalm o nożu w plecach jak żaden inny wiersz Tadeusza Nowaka oddaje podwojenie artysty rozdartego pomiędzy dwoma światami i dwiema osobowościami. Z jednej strony wywodzący się ze wsi prosty człowiek, chłop, z drugiej inteligent i poeta. Wszędzie czuje się obco, „zdradził” wieś i swoje korzenie, w mieście też nie jest u siebie… Tak rodzi się […]

Cytat #11 – Przypowieść o narodzinach bliźniaczek (Affinity Konar „Mischling, czyli kundel”)

Były sobie raz dwie dziewczynki, bliźniaczki. Mieszkały w Łodzi. Były identyczne pod każdym względem. Po wyjściu położnej rodzice nie potrafili ich rozróżnić, więc ojciec napisał im inicjały na stópkach. Następnego dnia w czasie kąpieli litery się zmyły. Ojciec strapił się: jak miał rozpoznać, która dziewczynka jest która? Próbował przekonać siebie, że to właściwie nie ma […]

Sobowtór w muzyce #3 – Mary Komasa „Lost me” (klip)

Na tekst tego utworu można spojrzeć jak na klasyczną historię o wypalonej miłości i rozstaniu, ale ja jak zwykle szukam drugiego dna i – szczególnie w kontekście niezwykłego klipu – odczytuje kawałek Mary Komasy jako opowieść o podwojeniu. Specyfika języka angielskiego nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy nadawca zwraca się do mężczyzny czy kobiety. Ja osobiście odnoszę […]

Alter ego Fridy Kahlo – fragment powieści „Frida” Bárbary Mujici

Poniżej przytaczam obszerny fragment powieści Bárbary Mujici Frida, w którym znajdziemy metaforyczną ilustrację pewnych aspektów osobowości słynnej malarki. Trzeba zaznaczyć, że książka ta nie jest biografią Fridy Kahlo. To raczej fantazmatyczny życiorys, dzieło literackie osnute na motywach z życia artystki, jednak niepozbawione elementów fikcyjnych, wyobrażonych… Sama autorka wyjaśniła, że pisząc tę książkę zamierzała „nie tyle […]

Doppelganger w malarstwie #8 – Frida Kahlo „Dwie Fridy”

Frida Kahlo, wielka osobowość, artystka o bardzo złożonej, pełnej sprzeczności naturze. Po rozwodzie z Diego Riverą namalowała ten niesamowity autoportret zatytułowany Dwie siostry. Czy Frida miała symbolicznego sobowtóra, czy towarzyszyło jej alter ego? Dowiecie się z kolejnego postu. Tymczasem zatopcie wzrok w obrazie wielkiej malarki i poznajcie dwa z jej wcieleń… Frida Kahlo Dwie Fridy (Las dos Fridas) | […]

Cytat #10 – Affinity Konar „Mischling, czyli kundel”

Zostałyśmy stworzone, pewnego razu. Moja bliźniaczka Perła i ja. A właściwie dokładniej rzecz ujmując, to Perła została uformowana, a ja się z niej wydzieliłam. Ona wycisnęła swoje piętno w łonie, a ja skopiowałam jej sygnaturę. Przez osiem miesięcy istniałyśmy w owodniowej zadymce, dwie różowe mitenki ułożone na wyściółce u matki. Nie wyobrażałam sobie niczego znakomitszego […]

Doppelgangery niepodobne – Oliveira i Traveler (Julio Cortázar „Gra w klasy”)

W powieści Julio Cortázara Gra w klasy pojawiają się doppelgangery bardzo nietypowe. Argentyński pisarz zdaje się sugerować, że jego bohater(owie) – i szerzej, człowiek – żyją na dwóch planach, istnieją dwie rzeczywistości, które się wzajemnie dopełniają. Bohaterami Gry w klasy są Oliveira i Traveler – do pewnego momentu zdaje się, że autor pisze o jednej osobie, […]

Cytat #9 – Żywa i martwa bliźniaczka. Paulina i Dominika (Joanna Bator „Piaskowa Góra”)

Gdy Jadzia trafia na salę porodowych mąk, jest już za późno, by zacząć od lewatywy i golonka z zacinaniem (…) Gdy wydawało się, że upokorzeniom nastąpił kres, pokazali jej czerwone coś, przerażające swoją nagłą osobnością w świetle zimnym jak lustro, jak lód. Przybili pieczątkę Dziewczynka, zaraz dobili drugą Córka i poszli z tym czymś, ze […]

Cytat #8 – Bezimienne nierozłączne bliźniaczki z Kocierzowej (Joanna Bator „Piaskowa Góra”)

Chodził nad Pełcznicę z chudymi bliźniaczkami z Kocierzowej, które za bułkę z masłem podnosiły brudne sukienki i pokazywały mu dwie identyczne bezwłose cipki z sinymi żyłkami pod skórą, jak świeżo urodzone myszki (…) Pierwsze odwiedziły Kazimierza bliźniaczki z Kocierzowej. Tak samo chude i białowłose, nadpsuły się jednak przez lata wojny jeszcze bardziej i za pół […]

Doppelganger w filmie #7 – „Orphan Black” (serial)

Orphan Black to mistrzowsko zrealizowany serial. I nie mówię tak tylko dlatego, że opiera się na motywie sobowtóra, który zachłannie tropię. Doppelgangery z kanadyjskiego serialu to zupełnie nowa jakość. Bywają mroczne, dzielą się na dobre i złe, ale daleko im do tradycyjnej sobowtórowej symboliki, ponieważ nie ma w nich nic nadprzyrodzonego, są wytworem człowieka… Doppelgangery […]

Cytat #7 – demoniczne Ewa i Ania (Aleksandra Zielińska „Bura i szał”)

W drugiej powieści Aleksandry Zielińskiej pojawia się motyw kilkuletnich bliźniaczek, córek kuzyna tytułowej bohaterki. Fragment powieści, zarówno scenografią jak i sposobem portretowania identycznych dziewczynek, nawiązuje do filmu Stanleya Kubricka, Lśnienie. Dwie dziewczynki, bliźniaczki, niebieskookie blondynki, identyczne jak matka. Tak samo nie będzie po nich widać porodów (…) Dzieci chichoczą, tralalala, jedna z blondynek szepcze coś drugiej na […]

Persona i Antypersona – dualizm ludzkiej psychiki

Pojęcie Persony ukute przez Carla Gustava Junga jest dość powszechnie znane. W psychologii Persona to maska, którą człowiek posługuje się w kontaktach społecznych. Nie jest ona autentyczną składową psychiki, raczej pewnym sztucznym konstruktem świadczący o adaptowaniu się do środowiska zewnętrznego, przystosowaniu do oczekiwań, norm i ról społecznych. Stąd negatywne rozumienie Persony jako „imitacji” człowieka. Osoba, […]

Co ma wspólnego sobowtór z wampirem?

Sobowtór to obok wampira – a także wilkołaka – trzeci rozpowszechniony niemal we wszystkich cywilizacjach i kulturach archetypiczny obcy częściowo tożsamy z „ja”. Złowrogi sobowtór o na poły materialnym, na poły nadprzyrodzonym statusie to jeden z najstarszych  zbiorowych mitów ludzkości. Gdzie pojawia się wampir lub doppelganger, tam zawsze pobrzmiewa echo manicheizmu. Podstawowa teza tego systemu filozoficzno-religijnego […]

Doppelganger w malarstwie #6 – John Currin „Thanksgiving”

Twórczość Johna Currina jest specyficzna. Formalnie i stylistycznie nawiązuje do klasycznego malarstwa, jednak tematyka którą artysta podejmuje, często bywa uznawana za kontrowersyjną. Zdeformowane kobiece ciało, karykaturalna cielesność, nagość – to lejtmotywy jego malarstwa. Przyjrzyjmy się jednak obrazowi, który od tej prowokującej tematyki odbiega. John Currin Thanksgiving | 2003 | olej na płótnie | 173 x 132 cm […]

Doppelganger w filmie #6 – Przegląd przerażających filmowych bliźniąt

Wszystkie bliźnięta, filmowe, książkowe i te prawdziwe, spotykane w rzeczywistości, są w jakiś sposób niezwykłe i niepokojące. Dlatego twórcy filmowi tak chętnie sięgają po ten motyw, szczególnie w kinie gatunkowym. Kiedy widzimy na ekranie bliźnięta, domyślamy się, że będzie tajemniczo i niesamowicie. Kiedy widzimy bliźnięta w horrorze – niezależnie od tego czy są pierwszoplanowymi, czy […]

Dobry i zły bliźniak – Albert i Adalbert (Joanna Bator „Ciemno, prawie noc”)

Historia dwóch przyrodnich braci mających wspólnego ojca, ale różne matki. Albert, syn Cyganki, i Adalbert, dziecko Niemki. Podobni jak bliźnięta, różni jak to tylko możliwe. Ojciec przyprowadzał mnie z ucieczek i bez słowa zamykał w domu (…) Niewiele więcej uwagi poświęcał swojemu drugiemu synowi, Adalbertowi, który był dokładnie w moim wieku i w wyniku jakichś […]

Doppelganger w filmie #5 – „Odbicie zła” (2008)

Film Odbicie zła (The Brøken) w reżyserii Seana Ellisa otwiera motto z opowiadania William Wilson autorstwa legendarnego przedstawiciela czarnego romantyzmu Edgara Allana Poego. „Zwyciężyłeś i przeto ulegam. Atoli odtąd umarłeś na równi ze mną – umarłeś dla Ziemi, dla Nieba, i dla Nadziei! We mnie istniałeś i – spojrzyj w swoją śmierć, spojrzyj wskroś tej, która […]

Cytat #6 – Książkowe doppelgangery, czyli dwa różne przekłady tej samej książki

Dziś trochę z innej beczki… Słyszeliście o książkowych doppelgangerach? Ja właśnie je odkrywam. Jak to sobowtóry, niby są podobne, a jednak różne. Przed wami fragmenty dwóch przekładów powieści Clockwork Orange Anthony’ego Burgessa. Oba tłumaczenia – tak zwane wersje A i R – autorstwa Roberta Stillera. „To co teraz, ha? Byłem ja, to znaczy Alex, i […]

Doppelganger w filmie #4 – „Opętanie” (1981)

Possession – film o miłości, nienawiści i śmierci. Obraz w konwencji fantastyki grozy z mocno wyeksponowanym wątkiem erotycznym. Rozczarowanie mężem oraz brak satysfakcji ze współżycia przeradza się u Anny w erotyczną obsesję. Frustracja i rozpacz przybierają monstrualne rozmiary. Wtedy kobieta zamienia się w opętanego boga, szalonego demiurga, który lepi ze swych fantazji i niezaspokojenia idealnego […]

Bliźnięta razy dwa – Aby i Lucy oraz Beatrice i Ben (Claire Douglas „Siostry”)

Niedawno premierę miało polskie wydanie powieści debiutującej brytyjskiej autorki, w której roi się od bliźniąt. Siostry Claire Douglas to historia dwóch par bliźniąt: Aby i Lucy oraz Beatrice i Bena. Gdy ich drogi się przecinają, Lucy już nie ma. Ale siostra nadal ją widuje, nadal czuje jej obecność, nie potrafi pogodzić się ze stratą. Co […]

Cytat #5 – Yiyun Li „Złoty chłopak, szmaragdowa dziewczyna”

– Zawsze się zastanawiałam, jak by to było urodzić bliźnięta – powiedziała. – Pomyśleć, że będziemy miały dwoje dzieci, podobnych jak krople wody. Yilan zawahała się, usłyszawszy z ust Fusang „my”, po czym wyjaśniła, że bliźnięta powstały dzięki wszczepieniu osobnych embrionów, więc nie będą identyczne. Mogą też być różnej płci. – Miejmy nadziję, że urodzi […]

Doppelganger w filmie #3 – „Podwójne życie Weroniki” (1991)

W filmowej opowieści Kieślowskiego nie ma nic z mrocznej symboliki doppelgangera i grozy spotkania z sobowtórem. Można w niej za to dostrzec podobieństwo do pewnej literackiej historii w równie nietypowy sposób nawiązującej do motywu sobowtóra.  Choć reżyser nie wskazuje bezpośrednio na inspiracje twórczością Julio Cortázara, to z jego autobiografii wynika, że zna pisarstwo argentyńskiego autora. […]

Czy William Wilson jest sobowtórem Poego?

Edgar Allan Poe – znany głównie jako twórca ponadczasowych opowiadań grozy – to bodajże najpopularniejszy współcześnie przedstawiciel amerykańskiego romantyzmu. Lejtmotywy jego twórczości to śmierć, lęki, fobie. Pisarz często też stawiał pytania o istnienie drugiego ja. W przeważającej części opowiadań Poego mamy do czynienia  z narracją pierwszoosobową. Tym, który opowiada jest zazwyczaj główny bohater. Czasem nie można się oprzeć wrażeniu, że […]

Doppelganger w malarstwie #5 – Harry Clarke „William Wilson” (ilustracja do książki)

Harry Clarke William Wilson | 1919 Czarno-biały rysunek tuszem ilustruje scenę przebicia sobowtóra szpadą w opowiadaniu William Wilson Edgara Allana Poego. You have conquered, and I yield. Yet, henceforward art thou also dead – dead to the World, to Heaven and to Hope! In me didst thou exist – and, in my death, see by this image, which is thine […]

Cytat #4 – E.A. Poe „William Wilson”

In truth, the ardor, the enthusiasm, and the imperiousness of my disposition, soon rendered me a marked natural gradiations, gave me an ascendancy over all not greatly older than myself – over all with a single exception. This exception was found in the person of a scholar, who, although no relation, bore the same Christian […]

Spotkania z sobowtórem #2 – Guy de Maupassant

Francuski pisarz Guy de Maupassant w ostatnich latach życia utrzymywał, że regularnie nawiedza go jego doppelganger. Maupassant zwierzył się z tych przedziwnych doświadczeń znajomemu, Paulowi Bourgetowi. Zdarzało się, że gdy wchodził do pokoju, sobowtór już na niego czekał, siedząc w ulubionym fotelu pisarza. Pewnego razu, kiedy Maupassant pracował przy biurku, usłyszał skrzypniecie otwieranych drzwi. Sobowtór wszedł do pokoju, […]

Syndrom Doppelgängera i Zespół Capgrasa

Termin ”Syndrom Doppelgängera” ukuł szwajcarski neurobiolog ze Szpitala Uniwersyteckiego w Zurychu, Peter Brugger. Chory cierpiący na to zaburzenie ma urojenia, że towarzyszy mu identycznie wyglądająca kopia. Objawy są częściowo zbliżone do halucynacyjnych zaburzeń zwanych autoskopią i mogą towarzyszyć różnym chorobom np. epilepsji. Czasami cierpiącemu na syndrom doppelgängera wydaje się, że sobowtórów jest nawet kilka. Wywołane tym zaburzeniem stany lękowe i kryzys […]

Autoskopia (autoscopia, heautoscopia)

Autoskopia/heautoskopia to zaburzenie charakteryzujące się doznaniem, że ciało – bądź tylko jakaś jego część na przykład głowa lub kończyna – uległo podwojeniu. Termin ten opisuje też sytuację, kiedy choremu wydaje się, że patrzy na siebie z zewnątrz. Najpowszechniejsza halucynacja dotyczy obserwowania identycznej postaci stojącej naprzeciwko. Nierzadko sobowtór wykonuje identyczne ruchy, jak w odbiciu lustrzanym. Obraz ten wydaje się choremu bardzo realistyczny. Towarzyszy mu dezorientacja i niepewność, […]

Cytat #3 – Haruki Murakami „Sputnik Sweetheart”

Po wszystkim stanie się to zabawną historyjką, jaką opowiada się znajomym. Tylko sobie wyobraźcie: utknęłam na diabelskim młynie w wesoły miasteczku […] Ale nie zrobiła się z tego zabawna dykteryjka. I tu dopiero zaczyna się właściwa historia. Nieco później wzięła lornetkę i zajrzała przez okno do swojego mieszkania. Nic się nie zmieniło […] Popatrzyła na […]

Doppelganger w malarstwie #4 – René Magritte „Reprodukcja zakazana” i filmowe parafrazy obrazu

Reprodukcja zakazana (La Reproduction Interdite) to chyba najsłynniejsze dzieło belgijskiego artysty René Magritte’a. Surrealistyczny obraz przedstawiający nienaturalne odbicie lustrzane stał się symbolem wewnętrznego pęknięcia i niejednokrotnie był parafrazowany w kinie, najczęściej w kontekście zaburzeń psychicznych lub silnych wewnętrznych przeżyć, które zniekształcają percepcję. Oto kilka przykładów wykorzystania dzieła Magritte’a jako filmowej inspiracji. René Magritte, Reprodukcja zakazana | […]

Fetus in fetu – bliźniaczy płód w płodzie

Fetus in fetu to łacińska nazwa fenomenu medycznego określanego jako płód w płodzie. Szacuje się, że nawet co dziesiąta ciąża jest mnoga. Jeden z płodów może obumrzeć i zaniknąć w pierwszych tygodniach ciąży. Niezwykle rzadko – raz na około pół miliona narodzin – dochodzi do sytuacji, kiedy silniejszy płód „wchłania” słabszego bliźniaka. W ciele tego, który się urodzi, znajdują […]

Alter ego

Alter ego oznacza z łaciny „drugi ja”. Jest to termin wywodzący się z psychologii i oznaczający drugą osobowość człowieka cierpiącego na zaburzenia dysocjacyjne tożsamości. Alter ego odkrył na początku XVIII wieku niemiecki lekarz Anton Mesmer. Zaobserwował on, że w jednym ciele mogą zamieszkiwać dwie skrajnie różne osobowości. Podczas hipnozy niektórzy jego pacjenci przejawiali poglądy, cechy […]

Doppelganger w malarstwie #3 – Dante Gabriel Rosetti „How They Met Themselves”

Reprezentacja motywu sobowtóra na akwareli XIX-wiecznego angielskiego malarza i poety Dantego Gabriela Rosettiego. Przedstawia mężczyznę i kobietę w średniowiecznych strojach oraz ich na poły materialne na poły widmowe sobowtóry. Istnieje kilka wersji tego dzieła. Dante Gabriel Rossetti How They Met Themselves  | 1864 | akwarela | 24 x 28 cm | Collection of Sir Andrew Lloyd Webber

Spotkania z sobowtórem #1 – J. W. Goethe

Wielu artystów i pisarzy twierdziło, że było im dane ujrzeć, w tajemniczych okolicznościach, swojego, lub cudzego, sobowtóra. Jednym z nich był niemiecki poeta i pisarz Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832). „Goethe wracał konno od swojej ukochanej Fryderyki, w bardzo posępnym nastroju, gdy nagle ujrzał swojego sobowtóra jadącego w odwrotnym kierunku, ubranego w szary strój ze […]

Doppelganger w filmie #1 – „Sobowtór” (2013)

Na początku 1846 roku Fiodor Dostojewski, w wielkich bólach, ukończył swoją drugą powieść zatytułowaną Sobowtór: poemat petersburski. Chaotyczny wręcz schizofreniczny utwór – który jednak zawiera głębszą ideę i ukazuje otchłań ludzkiej psychiki – nie został doceniony, ale po latach zainspirował twórców filmowych. Eksperyment artystyczny i literacką spowiedź Dostojewskiego wziął na warsztat między innymi Richard Ayoade. Stworzył […]

Cytat #1 – Dostojewski „Sobowtór: poemat petersburski”

Ten, który siedział teraz naprzeciw pana Goladkina, był przerażeniem pana Goladkina, był wstydem pana Goladkina, był wczorajszym koszmarem pana Goladkina, słowem, był samym panem Goladkinem […] to był inny pan Goladkin, całkowicie inny, a jednocześnie całkowicie podobny do pierwszego – takiego samego wzrostu, takiej samej budowy, tak samo ubrany, z taką samą łysiną […] gdyby […]

Sobowtóry w wierzeniach ludowych – doppelgänger, vardøger, fetch

Doppelganger to nie jedyna sobowtórowa istota znana z folkloru. W mitologii skandynawskiej pojawiał się demon o nazwie „vardøger”. Słowo to w języku norweskim ma dwa znaczenia – „głos ostrzeżenia” oraz „duch poprzedzający”. „Vardøger” jest sobowtórem, który posiada pewną autonomię przemieszczania się i niejako wyprzedza swój odpowiednik. Artur Szrejter – w książce „Demonologia germańska. Duchy, demony i czarownice” – pisze: „Demon […]

Doppelganger – definicja

Definicja doppelgangera ze „Słownika mitów i tradycji kultury” Władysława Kopalińskiego brzmi: „W folklorze niemieckim widmo, zjawa osoby żyjącej (w odróżnieniu od ducha osoby nieżyjącej). Wiara w istnienie dokładnych choć zazwyczaj niewidzialnych, bliźniaczych kopii każdego człowieka, ptaka czy zwierzęcia jest pradawna i szeroko rozpowszechniona; spotkanie własnego sobowtóra miało być zapowiedzią rychłej śmierci”.

Doppelganger – etymologia

Termin „Der Doppelgänger” oznaczający sobowtóra wywodzi się z niemieckich słów „doppel” oraz „Gänger”, które oznaczają kolejno „podwójny” i „wędrowiec”. Określenie to mieści w sobie wszelkie przejawy dwoistości: oznacza zarówno fizycznego sobowtóra, jak i osobę noszącą to samo imię i nazwisko. Doppelganger to także niematerialny, duchowy brat bliźniak – widmo żyjącej osoby, swoisty cień kroczący śladami […]